ร่างกายมีระบบป้องกันตัว 2 ชั้น ไม่ใช่ชั้นเดียว

เวลาเชื้อโรคบุกเข้าร่างกาย มันไม่ได้เจอด่านเดียว แต่เจอระบบป้องกัน 2 ชั้นที่ทำงานคนละแบบและคนละจังหวะกัน

ชั้นที่ 1: ภูมิคุ้มกันโดยกำเนิด (ตอบสนองทันที ไม่เลือกหน้า)

ระบบภูมิคุ้มกันโดยกำเนิด (innate) เป็นด่านแรกที่ตอบสนองต่อเชื้อโรคทุกชนิดแบบเดียวกันทันที ไม่ว่าจะเจอเชื้ออะไรก็ตาม [ref-035] ทีมงานหลักของด่านนี้คือ

• มาโครฟาจและนิวโทรฟิล — เม็ดเลือดขาวที่ทำหน้าที่ “กิน” เชื้อโรคเข้าไปย่อยทำลาย (phagocyte)
• Natural Killer (NK) cells — เซลล์ที่คอยตรวจจับและทำลายเซลล์ที่ติดเชื้อไวรัสหรือกลายเป็นมะเร็ง

ชั้นที่ 2: ภูมิคุ้มกันแบบจำเพาะ (ช้ากว่า แต่จดจำได้)

ถ้าด่านแรกเอาไม่อยู่ ระบบภูมิคุ้มกันแบบจำเพาะ (adaptive) จะเข้ามาทำงานต่อ ใช้เซลล์เม็ดเลือดขาวกลุ่มลิมโฟไซต์ [ref-035]

• B cells — สร้างแอนติบอดีที่จับเชื้อโรคชนิดนั้นโดยเฉพาะ
• T cells — ทำลายเซลล์ที่ติดเชื้อโดยตรง และช่วยกระตุ้น B cells ให้ทำงาน

จุดเด่นของระบบนี้คือความจำ — เมื่อเจอเชื้อโรคชนิดเดิมอีกครั้ง ร่างกายจะตอบสนองได้เร็วและแรงกว่าครั้งแรกมาก นี่คือหลักการเบื้องหลังวัคซีน

บวม แดง ร้อน ปวด: อาการอักเสบไม่ใช่ศัตรู แต่คือการซ่อมแซม

เวลาแผลบวมแดงร้อนปวด นั่นคือการอักเสบเฉียบพลัน (acute inflammation) ซึ่งเป็นการตอบสนองปกติของร่างกายเพื่อกำจัดเชื้อโรคและเริ่มซ่อมแซมเนื้อเยื่อ อาการนี้จะหายไปเองเมื่อกำจัดสิ่งกระตุ้นได้แล้ว [ref-036]

ปัญหาจะเกิดเมื่อกลายเป็น การอักเสบเรื้อรัง (chronic inflammation) — คือระบบภูมิคุ้มกันทำงานต่อเนื่องเป็นเดือนหรือเป็นปีโดยไม่จบ ซึ่งเชื่อมโยงกับโรคเรื้อรังหลายอย่าง เช่น เบาหวาน โรคหัวใจ และโรคภูมิต้านตนเอง [ref-036] (รายละเอียดเชื่อมโยงกับหมวด 07: เข้าใจโรคผ่านการทำงานของร่างกาย)

วัคซีนทำให้ร่างกาย “จำ” เชื้อโรคได้ยังไง

วัคซีนไม่ได้ทำให้คุณป่วยจากเชื้อจริง แต่แนะนำให้ระบบภูมิคุ้มกัน “รู้จัก” เชื้อโรค (หรือชิ้นส่วนของมัน) ก่อน T cells จะกระตุ้น B cells ให้สร้างแอนติบอดี พร้อมทั้งเก็บ “เซลล์ความจำ” ไว้ในร่างกาย [ref-037]

เมื่อเจอเชื้อโรคจริงในอนาคต ระบบภูมิคุ้มกันที่มีความจำอยู่แล้วจะตอบสนองได้เร็วและแรงกว่าการเจอครั้งแรกมาก มักกำจัดเชื้อได้ก่อนที่จะแสดงอาการป่วยรุนแรง [ref-037]

สรุป

ร่างกายมีระบบป้องกันตัว 2 ชั้น: ภูมิคุ้มกันโดยกำเนิดที่ตอบสนองทันทีแบบไม่เลือกหน้า และภูมิคุ้มกันแบบจำเพาะที่ช้ากว่าแต่จดจำเชื้อโรคได้ การอักเสบเฉียบพลันคือกระบวนการซ่อมแซมปกติ แต่ถ้ากลายเป็นเรื้อรังจะเชื่อมโยงกับโรคหลายอย่าง ส่วนวัคซีนคือการสอนให้ระบบภูมิคุ้มกันแบบจำเพาะรู้จักเชื้อโรคล่วงหน้า โดยไม่ต้องป่วยจริงก่อน