ระบบสืบพันธุ์
รอบเดือนมี 3 ระยะที่ควบคุมด้วยฮอร์โมนสลับกันขึ้นลง และทำไมอัณฑะถึงต้องอยู่นอกร่างกาย — พื้นฐานสรีรวิทยาของระบบสืบพันธุ์เพศหญิงและเพศชาย
ระบบที่ควบคุมด้วยฮอร์โมนเป็นหลัก
ระบบสืบพันธุ์ทั้งในเพศหญิงและเพศชาย ทำงานภายใต้การควบคุมของฮอร์โมนจากสมองเป็นตัวสั่งการหลัก (เชื่อมโยงกับหมวด ระบบฮอร์โมน) บทความนี้จะพาไปดูกลไกพื้นฐานของทั้งสองฝั่ง
เพศหญิง: รอบเดือน 3 ระยะที่ฮอร์โมนสลับกันขึ้นลง
รอบเดือนแบ่งออกเป็น 3 ระยะหลัก ควบคุมด้วยฮอร์โมนที่เปลี่ยนแปลงสลับกันไปตลอดรอบ [ref-051]
- ระยะฟอลลิคูลาร์ (Follicular phase) — เริ่มวันแรกของประจำเดือน ต่อมใต้สมองหลั่งฮอร์โมน FSH กระตุ้นให้รังไข่สร้างถุงไข่ (follicle) หลายใบ ถุงไข่ที่เด่นที่สุดจะผลิตเอสโตรเจนเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จนถึงจุดสูงสุดก่อนตกไข่
- ระยะตกไข่ (Ovulation) — เมื่อฮอร์โมน LH พุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว จะกระตุ้นให้ถุงไข่แตกและปล่อยไข่ออกมาภายใน 36-44 ชั่วโมงถัดไป
- ระยะลูเทียล (Luteal phase) — หลังตกไข่ ถุงไข่ที่แตกแล้วจะกลายเป็นคอร์ปัสลูเทียม (corpus luteum) ที่หลั่งฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนเพิ่มขึ้นมาก เตรียมเยื่อบุมดลูกไว้รองรับการตั้งครรภ์ หากไม่มีการปฏิสนธิ ระดับโปรเจสเตอโรนและเอสโตรเจนจะลดฮวบลง ทำให้เยื่อบุมดลูกหลุดลอกออกมาเป็นประจำเดือน แล้ววนกลับไปเริ่มรอบใหม่
ระยะลูเทียลมีความยาวค่อนข้างคงที่ในแต่ละคนคือราว 14 วัน ต่างจากระยะฟอลลิคูลาร์ที่ความยาวแปรผันได้มากกว่า [ref-051]
เพศชาย: ทำไมอัณฑะต้องอยู่นอกร่างกาย
อัณฑะทำหน้าที่ 2 อย่างพร้อมกัน: ผลิตอสุจิ และผลิตฮอร์โมนเทสโทสเตอโรน [ref-052]
การสร้างอสุจิเกิดขึ้นในหลอดสร้างอสุจิ (seminiferous tubules) ที่ขดอยู่ในอัณฑะ ส่วนเทสโทสเตอโรนผลิตจากเซลล์ Leydig ที่อยู่ล้อมรอบหลอดเหล่านั้น [ref-052]
จุดที่น่าสนใจคือ การสร้างอสุจิเกิดขึ้นที่อุณหภูมิร่างกายปกติไม่ได้ นี่คือเหตุผลที่ถุงอัณฑะอยู่ภายนอกร่างกาย เพื่อให้อุณหภูมิต่ำกว่าแกนกลางร่างกายราว 2-4°C ซึ่งเป็นช่วงที่เหมาะสมต่อการสร้างอสุจิ [ref-052]
กระบวนการสร้างอสุจิ 1 รอบ ตั้งแต่เริ่มต้นจนเป็นอสุจิสมบูรณ์ ใช้เวลาราว 64 วัน จากนั้นอสุจิยังต้องเดินทางผ่านท่อพักอสุจิ (epididymis) อีกราว 12 วันเพื่อให้เจริญเต็มที่ก่อนพร้อมใช้งานจริง [ref-052] — กระบวนการนี้เกิดขึ้นต่อเนื่องตลอดชีวิตหลังเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ ต่างจากเพศหญิงที่จำนวนไข่ถูกกำหนดไว้ตั้งแต่กำเนิด
สรุป
ระบบสืบพันธุ์ทั้งสองเพศทำงานภายใต้การควบคุมของฮอร์โมนจากสมองเป็นหลัก ฝั่งเพศหญิงมีรอบเดือน 3 ระยะที่ฮอร์โมนเอสโตรเจนและโปรเจสเตอโรนสลับกันขึ้นลงเป็นวงจร ฝั่งเพศชายมีกระบวนการสร้างอสุจิต่อเนื่องที่ต้องอาศัยอุณหภูมิต่ำกว่าแกนกลางร่างกายจึงจะทำงานได้ดี