ทฤษฎีเก่า: ความสุขวนกลับสู่จุดเดิมเสมอ

ทฤษฎีที่เรียกว่า “hedonic treadmill” หรือลู่วิ่งแห่งความสุข เชื่อกันมานานว่าไม่ว่าจะเจอเรื่องดีหรือร้ายแค่ไหน คนเราจะค่อย ๆ ปรับตัวกลับสู่ระดับความสุขพื้นฐาน (set point) ของตัวเองเสมอ ถูกหวยก็ดีใจได้พักหนึ่งแล้วกลับสู่ปกติ เจอเรื่องเศร้าก็ทุกข์ได้พักหนึ่งแล้วก็กลับมาสุขเท่าเดิม เหมือนวิ่งบนลู่วิ่งที่ไม่ว่าจะวิ่งไปทางไหนก็กลับมาจุดเดิม

งานวิจัยใหม่พบว่าทฤษฎีนี้ต้องปรับปรุง

งานวิจัยขนาดใหญ่ที่ติดตามคนจำนวนมากในระยะยาวพบว่าทฤษฎี set point แบบดั้งเดิมไม่ถูกต้องทั้งหมด — เหตุการณ์บางอย่างในชีวิตทำให้ระดับความสุขเปลี่ยนแปลงไปอย่างถาวร ไม่กลับสู่จุดเดิมเหมือนที่เคยเชื่อ [ref-104] เหตุการณ์ที่พบว่าส่งผลถาวรได้แก่ การหย่าร้าง การสูญเสียคู่ชีวิต การตกงาน และความพิการ [ref-104]

พูดง่าย ๆ คือ “เวลาไม่ได้รักษาทุกแผลให้หายสนิทเสมอไป” บางเหตุการณ์ทิ้งร่องรอยต่อระดับความสุขพื้นฐานในระยะยาวจริง ๆ ไม่ใช่แค่ความรู้สึกชั่วคราวที่จะจางหายไปเอง

Set Point ไม่ได้เหมือนกันทุกคน

อีกจุดที่งานวิจัยแก้ไขจากทฤษฎีเดิมคือ แต่ละคนมี set point ความสุขที่ต่างกันตามพื้นฐานอารมณ์ (temperament) ของตัวเอง ไม่ใช่ทุกคนมี set point เดียวกันที่เป็นกลางทางอารมณ์เหมือนที่เคยสันนิษฐาน [ref-104] บางคนมีแนวโน้มทางชีวภาพที่จะรู้สึกพึงพอใจในชีวิตมากกว่าคนอื่นตั้งแต่ต้น แม้จะเจอสถานการณ์คล้ายกัน (บทบาทของสารสื่อประสาทที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์ อ่านเพิ่มที่บทความ ฮอร์โมนกับอารมณ์)

ทำไมข้อค้นพบนี้ถึงให้ความหวัง ไม่ใช่แค่ข่าวร้าย

แม้ฟังดูเหมือนข่าวร้ายที่บางเหตุการณ์ทำให้ความสุขเปลี่ยนไปถาวร แต่นักวิจัยมองว่านี่คือข่าวดีในอีกมุม — ถ้า set point ไม่ได้ตายตัวแบบที่เคยเชื่อ นั่นแปลว่าความพยายามเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมหรือมุมมองอย่างตั้งใจ (เช่น การฝึกสมาธิที่เปลี่ยนแปลงโครงสร้างสมองได้จริง อ่านเพิ่มที่บทความ สมาธิ) ก็มีโอกาสส่งผลต่อระดับความสุขพื้นฐานในระยะยาวได้เช่นกัน ไม่ใช่แค่ให้ความรู้สึกดีชั่วคราวแล้วจางหายไปเสมอ

สรุป

ทฤษฎีดั้งเดิมเชื่อว่าคนเราปรับตัวกลับสู่ระดับความสุขพื้นฐานได้เสมอไม่ว่าจะเจออะไร แต่งานวิจัยขนาดใหญ่พบว่าเหตุการณ์บางอย่าง เช่น การหย่าร้าง การสูญเสียคู่ชีวิต หรือความพิการ เปลี่ยนระดับความสุขไปอย่างถาวร ไม่กลับสู่จุดเดิม นอกจากนี้แต่ละคนยังมี set point ที่ต่างกันตามพื้นฐานอารมณ์ของตัวเอง ข้อค้นพบนี้ชี้ว่าความพยายามเปลี่ยนแปลงตัวเองอย่างตั้งใจมีโอกาสส่งผลต่อความสุขในระยะยาวได้จริง ไม่ใช่แค่ความรู้สึกชั่วคราว