ไขมันพอกตับไม่ได้เกิดจากการดื่มแอลกอฮอล์เท่านั้น

หลายคนได้ยินคำว่า “ไขมันพอกตับ” แล้วนึกถึงคนดื่มแอลกอฮอล์หนัก แต่ความจริงคือไขมันพอกตับชนิดที่พบบ่อยที่สุดในปัจจุบันไม่ได้เกี่ยวกับแอลกอฮอล์เลย ชื่อทางการเดิมคือ NAFLD (Non-Alcoholic Fatty Liver Disease) ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเป็น MASLD เพื่อสะท้อนว่าต้นตอที่แท้จริงคือความผิดปกติของระบบเผาผลาญ [ref-088]

จุดเริ่มต้น: ภาวะดื้ออินซูลินส่งกรดไขมันเข้าตับมากเกินไป

ตัวการหลักคือภาวะดื้ออินซูลิน (อ่านกลไกเต็ม ๆ ที่บทความ เบาหวานชนิดที่ 2) ซึ่งทำให้กรดไขมันอิสระจากเนื้อเยื่อไขมันถูกส่งเข้าตับมากเกินไป ในขณะเดียวกันตับก็ขับไขมันออกได้น้อยลง ผลลัพธ์คือไตรกลีเซอไรด์สะสมอยู่ในเซลล์ตับเรื่อย ๆ [ref-088] (โครงสร้างและหน้าที่ปกติของตับ อ่านเพิ่มที่บทความ ระบบตับ)

ระยะแรกยังย้อนกลับได้ — แต่ถ้าเจอ “แรงกระแทกซ้ำสอง” จะลุกลาม

ระยะแรกที่เรียกว่า simple steatosis (ไขมันสะสมเฉย ๆ ยังไม่อักเสบ) ยังย้อนกลับได้และไม่ลุกลามต่อ แต่ถ้าตับต้องเจอ “แรงกระแทกซ้ำสอง” เพิ่มเติม เช่น อนุมูลอิสระที่เกิดจากไมโทคอนเดรียทำงานหนักเกิน หรือสารกระตุ้นการอักเสบจากเนื้อเยื่อไขมัน (เชื่อมโยงกับกลไกที่อธิบายในบทความ โรคอ้วน) เซลล์ตับจะเริ่มถูกทำลายและอักเสบ กลายเป็นระยะที่เรียกว่า MASH [ref-088]

เมื่อเข้าสู่ระยะ MASH เซลล์สร้างพังผืดในตับจะถูกกระตุ้นให้ทำงาน ตับเริ่มมีพังผืดสะสม การศึกษาระยะยาว 13 ปีพบว่าผู้ป่วย MASH ราว 41% ลุกลามกลายเป็นตับแข็งในที่สุด [ref-088] — พังผืดในระยะนี้เป็นความเสียหายที่ย้อนกลับได้ยากกว่าระยะไขมันสะสมธรรมดามาก

แล้วแอลกอฮอล์เกี่ยวข้องตรงไหน

แอลกอฮอล์ยังมีผลอยู่ แต่ปริมาณเป็นตัวกำหนดการจัดประเภท — ถ้าดื่มน้อยกว่า 20-30 กรัมต่อวันยังจัดเป็น MASLD ได้ ถ้าดื่มปานกลาง 20-60 กรัมต่อวันจัดเป็นกลุ่มผสมระหว่างเมตาบอลิซึมกับแอลกอฮอล์ แต่ถ้าดื่มมากกว่า 50-60 กรัมต่อวันขึ้นไป จะถูกจัดเป็นโรคตับจากแอลกอฮอล์แทน [ref-088] — พูดง่าย ๆ คือ ไขมันพอกตับที่พบบ่อยที่สุดในปัจจุบันเป็นผลจากระบบเผาผลาญที่ผิดปกติ ไม่ใช่แอลกอฮอล์เป็นหลัก

สรุป

ไขมันพอกตับชนิดที่พบบ่อยที่สุดในปัจจุบันเริ่มจากภาวะดื้ออินซูลินที่ส่งกรดไขมันเข้าตับมากเกินไปจนสะสมเป็นไขมันในเซลล์ตับ ระยะแรกยังย้อนกลับได้ แต่ถ้าเจอแรงกระตุ้นเพิ่มเติมอย่างการอักเสบจากเนื้อเยื่อไขมันหรือความเครียดออกซิเดชัน จะลุกลามเป็นตับอักเสบและพังผืดที่ย้อนกลับได้ยากกว่ามาก ซึ่งเชื่อมโยงโดยตรงกับภาวะดื้ออินซูลินและโรคอ้วน มากกว่าจะเกี่ยวกับการดื่มแอลกอฮอล์อย่างที่หลายคนเข้าใจ